Samen lezen: relationele, dialogische en transmediale perspectieven op bewust lees- en literatuuronderwijs
Vanwege het grote maatschappelijke probleem van de toenemende laaggeletterdheid is er de laatste jaren veel aandacht voor het leesonderwijs binnen het schoolvak Nederlands. Vanuit verschillende kanten wordt er gepleit om meer aan ‘diep lezen’ te doen, waarbij het vaak gaat om ‘rijke teksten’. Maar met rijke teksten alleen zijn we er nog niet, hoe leren we leerlingen om die teksten op een betekenisvolle manier te lezen? Wat zijn de belangrijkste ingrediënten van zo’n nieuwe leesvaardigheidsdidactiek?
De nieuwe kerndoelen en eindtermen wijzen in de richting van een lees- en literatuurdidactiek die vormgeeft aan ‘bewuste geletterdheid’: leren lezen en schrijven door te leren redeneren met en over inzichten over lezen, schrijven, taal en literatuur. In mijn lezing zal ik een aantal ontwerpprincipes voor diepe (al dan niet literaire) leesvaardigheid presenteren die de laatste jaren in onderzoek naar voren zijn gekomen.
Ik laat me daarbij inspireren door recent (promotie-)onderzoek naar het lezen op en over de grens tussen ‘zakelijke’ en ‘literaire’ teksten, het via trans- of intermediaal leesvaardigheidsonderwijs bijdragen aan de bewuste leesvaardigheid van leerlingen, het leren om teksten diep, kritisch én inlevend te lezen en te interpreteren (en daarover in dialoog te treden) en het verwerven van inzichten door teksten vanuit verschillende perspectieven te contextualiseren en te framen.
Op basis van inzichten uit dit vakdidactische onderzoek naar literatuuronderwijs dat momenteel een grote bloei doormaakt, en waaraan een groot team van promovendi met een promotiebeurs voor leraren van NWO of een beurs van DUDOC Alfa bijdragen, presenteer ik in mijn lezing de kerncomponenten van een relationele, dialogische en transmediale literatuurdidactiek waarin leerlingen in interactie met elkaar, de docent, de tekst en de (geïmpliceerde) auteur inzichten verwerven over het complexe, meerstemmige communicatieproces dat (literair) lezen is.
In deze lezing:
1) Ontvangt u handvatten voor het ontwerpen van literatuuronderwijs waarin verschillende genres en media geïntegreerd worden, waarin literatuur als transmediaal fenomeen gezien wordt en waarin leerlingen leren om in dialoog en verbinding te treden met auteurs, vertellers en personages in teksten;
2) Wordt u aangezet tot kritisch nadenken over hoe lees- en literatuuronderwijs er uit zouden moeten gaan zien in het licht van de nieuwe kerndoelen en eindtermen.
Sander Bax (1977) werkt als hoogleraar Contemporaine Nederlandse literatuur en cultuur in een transnationale dynamiek bij het Leiden University Center for Arts and Society (LUCAS) en is voorzitter van de opleidingen Nederlands van de Universiteit Leiden. Daarnaast is hij voorzitter van het Meesterschapsteam Nederlands en lid van de Raad voor de Neerlandistiek. Hij publiceerde De taak van de schrijver (2007), De Mulisch Mythe (2015), De Literatuur Draait Door (2019) en Schrijversmythen (2024). Momenteel werkt hij aan de biografie van schrijver Bernlef, aan een boek over de affectieve en relationele functie van de apostrof in hedendaagse autobiografisch geïnspireerde literatuur en aan onderzoek naar didactiek voor het lees- en literatuuronderwijs.
